Siz hozir Chor-Bakr majmuasidagi Abu Bakr Fazl maqbarasi oldidasiz. Bu sokin hovli va qadimiy devorlar ortida Buxoroning ilmiy tarixidagi muhim siymolardan biri — Abu Bakr Muhammad ibn Fazl ibn Jaʼfar al-Buxoriy xotirasi mujassam. Uni tushunish uchun avvalo Chor-Bakrning oʻzini eslaylik: bu Buxorodan bir necha kilometr uzoqlikdagi Sumitan mavzesida shakllangan ulkan nekropol va ziyorat maskani. “Chor-Bakr” nomi “toʻrt Bakr” degan maʼnoni anglatadi va Abu Bakr Saʼd, Abu Bakr Fazl, Abu Bakr Homid hamda Abu Bakr Tarxon kabi toʻrt mashhur zot bilan bogʻlanadi.

Abu Bakr Fazl Somoniylar davrida yashagan buyuk faqih va muhaddis sifatida eslanadi. Oʻzbekiston Imom Buxoriy xalqaro ilmiy-tadqiqot markazi maʼlumotiga koʻra, Muhammad ibn Fazl Abu Bakr Fazliy Kamoriy 301 hijriy, yaʼni taxminan 912-yilda Buxoroning Kamor qishlogʻida tugʻilgan. U fiqh ilmini oʻz davrining mashhur ustozlaridan oʻrgangan va keyinchalik Buxorodagi hanafiy fiqh anʼanasining muhim namoyandalaridan biriga aylangan.

Uning ilmiy merosi haqida gapirganda, bir jihat ayniqsa qiziq. Manbalarda uning “Al-Favoid fil fiqh”, yaʼni “Fiqh haqidagi foydali maslahatlar” nomli asari tilga olinadi. Biroq bu asarning bizgacha yetib kelgani aniqlanmagan. Demak, Abu Bakr Fazlning nomi bugun bizga saqlanib qolgan kitoblar orqali emas, koʻproq keyingi olimlarning iqtiboslari va ilmiy anʼana orqali yetib kelgan.

Yana bir mashhur asar — “Musnadi Fazl” haqida maʼlumotlar mavjud. U hadislarni jamlagan muhim asar sifatida tilga olinadi. Keyingi tarixiy manbalarda bu kitob Chingizxon istilosi davrida yoʻq qilingan yoki yoqib yuborilgan deb hikoya qilinadi. Shunday qilib, bizda juda qiziq tarixiy paradoks bor: bir vaqtlar mashhur boʻlgan ilmiy asarning oʻzi yoʻqolgan, ammo uning nomi va muallifining ilmiy obroʻsi asrlar davomida saqlanib qolgan.