Siz hozir Chor-Bakr majmuasidagi Abu Bakr Fazl maqbarasi oldidasiz. Bu sokin hovli va qadimiy devorlar ortida Buxoroning ilmiy tarixidagi muhim siymolardan biri — Abu Bakr Muhammad ibn Fazl ibn Ja’far al-Buxoriy xotirasi mujassam. Uni tushunish uchun avvalo Chor-Bakrning o‘zini eslaylik: bu Buxorodan bir necha kilometr uzoqlikdagi Sumitan mavzesida shakllangan ulkan nekropol va ziyorat maskani. “Chor-Bakr” nomi “to‘rt Bakr” degan ma’noni anglatadi va Abu Bakr Sa’d, Abu Bakr Fazl, Abu Bakr Homid hamda Abu Bakr Tarxon kabi to‘rt mashhur zot bilan bog‘lanadi.

Abu Bakr Fazl Somoniylar davrida yashagan buyuk faqih va muhaddis sifatida eslanadi. O‘zbekiston Imom Buxoriy xalqaro ilmiy-tadqiqot markazi ma’lumotiga ko‘ra, Muhammad ibn Fazl Abu Bakr Fazliy Kamoriy 301 hijriy, ya’ni taxminan 912-yilda Buxoroning Kamor qishlog‘ida tug‘ilgan. U fiqh ilmini o‘z davrining mashhur ustozlaridan o‘rgangan va keyinchalik Buxorodagi hanafiy fiqh an’anasining muhim namoyandalaridan biriga aylangan.

Uning ilmiy merosi haqida gapirganda, bir jihat ayniqsa qiziq. Manbalarda uning “Al-Favoid fil fiqh”, ya’ni “Fiqh haqidagi foydali maslahatlar” nomli asari tilga olinadi. Biroq bu asarning bizgacha yetib kelgani aniqlanmagan. Demak, Abu Bakr Fazlning nomi bugun bizga saqlanib qolgan kitoblar orqali emas, ko‘proq keyingi olimlarning iqtiboslari va ilmiy an’ana orqali yetib kelgan.

Yana bir mashhur asar — “Musnadi Fazl” haqida ma’lumotlar mavjud. U hadislarni jamlagan muhim asar sifatida tilga olinadi. Keyingi tarixiy manbalarda bu kitob Chingizxon istilosi davrida yo‘q qilingan yoki yoqib yuborilgan deb hikoya qilinadi. Shunday qilib, bizda juda qiziq tarixiy paradoks bor: bir vaqtlar mashhur bo‘lgan ilmiy asarning o‘zi yo‘qolgan, ammo uning nomi va muallifining ilmiy obro‘si asrlar davomida saqlanib qolgan.