Assalomu alaykum. Siz hozir Buxoro shahridan bir necha kilometr narida, qadimiy Sumitan mavzesidagi Chor-Bakr majmuasidasiz. Oldingizdagi maqbara Abu Bakr Saʼd al-Buxoriy nomi bilan bogʻliq. Bu joyni tushunish uchun avvalo bir narsani yodda tuting: Chor-Bakr bitta maqbaradan iborat emas. U asrlar davomida shakllangan ulkan xotira va ziyorat makoni — masjid, madrasa, xonaqoh, hovlilar, xaziralar va koʻplab qabrlardan tashkil topgan nekropoldir. “Chor-Bakr” nomi “toʻrt Bakr” degan maʼnoni anglatadi va bu nom shu yer bilan bogʻlangan toʻrt mashhur Abu Bakr nomi bilan bogʻliq.

Abu Bakr Saʼd taxminan IX asr oxiri — X asr boshlarida yashagan va 970 yoki 971-yillarda vafot etgan deb koʻrsatiladi. U Somoniylar davridagi Buxoroning nufuzli diniy olimlaridan biri boʻlgan. Manbalarda u “shayx ul-islom” martabasiga ega boʻlgani, fiqh ilmini rivojlantirgani va koʻplab shogirdlarga ustozlik qilgani qayd etiladi. U Buxoroda Islom huquqi va diniy taʼlimning shakllanishida muhim oʻrin tutgan shaxs sifatida eslanadi.

Bu yerda yana bir muhim jihat bor. Abu Bakr Saʼdning hayoti bilan Chor-Bakrning bugungi meʼmoriy koʻrinishi orasida qariyb olti asrlik vaqt farqi mavjud. Yaʼni siz koʻrayotgan meʼmoriy majmua uning hayoti davrida qurilgan emas. Uning qabri avvalroq muqaddas xotira markaziga aylangan, keyinchalik esa bu joy atrofida katta nekropol va meʼmoriy ansambl shakllangan. XVI asrda Shayboniylar hukmdori Abdullaxon II davrida Chor-Bakr jadal ravishda rivojlantirildi. Masjid, madrasa va xonaqoh barpo etildi, qabristonning hovlilari va yoʻlaklari tartibga keltirildi.

Shuning uchun bu maqbaraga qaraganda, uni faqat “bir insonning qabri ustidagi bino” deb tasavvur qilmaslik kerak. Bu yerda meʼmorchilik xotirani qanday saqlashini koʻrish mumkin. Abu Bakr Saʼdning qabri atrofida avlodlar dafn etilgan, keyingi asrlarda esa ularning xaziralari, dahmalari va maqbaralari bir-biriga ulanib, goʻyo alohida bir “oʻliklar shahri”ni hosil qilgan. Bu nom sayyohlik adabiyotlarida Chor-Bakrga nisbatan koʻp ishlatiladi, ammo majmuaning asl mazmuni faqat oʻlim haqida emas. U ilm, nasab, diniy xizmat, ustoz-shogird anʼanasi va jamoaviy xotira haqida ham hikoya qiladi.