Siz hozir Buxoroning eng qadimiy va eng ramziy inshootlaridan biri — Ark qalʼasi qarshisidasiz. Bu ulkan qalʼa oddiy mudofaa devori emas edi: u asrlar davomida Buxoro hukmdorlarining qarorgohi, davlat boshqaruvi markazi, harbiy istehkomi va saroyi boʻlib xizmat qilgan. Qalʼa sunʼiy tepalik ustida qad rostlagan; uning balandligi ayrim joylarda 20 metrga yetadi, maydoni esa taxminan 4,2 gektarni tashkil qiladi. UNESCO Buxoroning tarixiy markazini Butunjahon merosi sifatida eʼtirof etgan va Ark shaharning qadimiy fuqarolik markazini belgilab kelgan muhim yodgorliklardan biridir.

Ark haqida gap ketganda, avvalo uning yoshi haqida oʻylash kerak. Buxoro tarixining 2500 yildan ortiq ekanini hisobga olsak, Arkning ildizlari juda qadimiy davrlarga borib taqaladi. X asr tarixchisi Narshaxiy oʻzining “Buxoro tarixi” asarida Arkni tilga olgan. Qalʼa asrlar davomida koʻp marta vayron qilingan va qayta qurilgan. Shu sababli bugungi Arkni bitta davrning muzlab qolgan binosi deb emas, balki Buxoro tarixining turli qatlamlari jamlangan ulkan tarixiy yodgorlik deb tasavvur qilish toʻgʻriroq.

Arkning kelib chiqishi haqida mashhur afsona ham bor. Afsonaga koʻra, shahzoda Siyovush Afrosiyob podshohining qiziga uylanishni istagan. Podsho unga bitta buqa terisiga sigʻadigan joyda qalʼa qurish shartini qoʻygan. Siyovush terini juda ingichka tasmalarga kesib, ularni bir-biriga bogʻlab, katta doira hosil qilgan va shu hudud ichida qalʼa qurgan. Bu, albatta, tarixiy hujjat emas, balki Buxoroning qadimiyligini tushuntiruvchi ramziy xalq rivoyatidir.

Endi qalʼaning kirish qismiga qarang. Bir vaqtlar bu darvoza oddiy kirish emas, hukmdor hokimiyatining ramziy chegarasi boʻlgan. Ark ichida saroylar, masjidlar, davlat idoralari, xazina, ustaxonalar, yashash joylari va harbiy qismlar boʻlgan. Yaʼni Arkning ichida alohida kichik shahar yashagan. Hukmdor bu yerdan Buxoroni boshqargan, elchilarni qabul qilgan, farmonlar bergan va davlat marosimlarini oʻtkazgan.